Anayasa Mahkemesi ve Uluslararası Anlaşmalar

CHP'nin Akkuyu nükleer santral anlaşmasını Anayasa Mahkemesi'ne götürme girişimi, onaylanmış uluslararası anlaşmaların anayasa yargısı denetimine tabi olup olamayacağı tartışmasını yeniden açtı.

Türkiye ile Rusya arasında imzalanan ve Mersin Akkuyu'da nükleer santral kurulmasını öngören anlaşmanın uygun bulunmasına ilişkin kanun, Temmuz 2010'da Meclis'ten geçti. Ana muhalefet partisi CHP, kanunun Anayasa'ya aykırı olduğu iddiasıyla Anayasa Mahkemesi'ne başvurmaya hazırlanırken, AK Parti Grup Başkanvekili Bekir Bozdağ böyle bir başvurunun Anayasa'nın 90. maddesi karşısında mümkün olmadığını açıkladı.

90. madde ne diyor?

Anayasa'nın 90. maddesinin son fıkrasına göre usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası antlaşmalar kanun hükmünde olup, bunlar hakkında Anayasa'ya aykırılık iddiasıyla Anayasa Mahkemesi'ne başvurulamıyor. Hükmün gerekçesi açık: Resmen onaylanmış bir anlaşmanın sonradan iç hukukta iptal edilmesi, devletin uluslararası sorumluluğunu doğuruyor ve karşı taraf nezdinde güven sorunu yaratıyor. Bu nedenle onaylanmış anlaşmanın anayasa yargısı dışında tutulması, doktrinde yerinde bir tercih olarak değerlendiriliyor.

Tartışmanın düğüm noktası ise anlaşmanın kendisi değil, onu "uygun bulan" kanun. Hukukçuların bir bölümü, uygun bulma kanununun olağan bir kanun olduğunu ve Anayasa Mahkemesi'nce denetlenebileceğini; diğer bölümü ise bu kanunun anlaşmanın ayrılmaz parçası sayılması gerektiğini savunuyor. Anayasa Mahkemesi'nin önceki içtihadı, uygun bulma kanunlarının şekil yönünden incelenebileceği yönünde.

Ön denetim önerisi

Konuyla ilgili yazan hukukçular, Fransa ve bazı Avrupa ülkelerinde uygulanan "ön denetim" modelini hatırlatıyor: Anayasa'ya aykırı hükümler içerdiği ileri sürülen bir anlaşma, onay aşamasından önce Anayasa Mahkemesi'nce incelenebiliyor; aykırılık tespit edilirse ya anlaşma yeniden müzakere ediliyor ya da anayasa değiştiriliyor. Türkiye'de böyle bir mekanizma bulunmadığından, Akkuyu anlaşması gibi uzun vadeli taahhütlerin anayasal denetimi fiilen yapılamıyor. CHP'nin başvurusunun kabul edilip edilmeyeceği, bu boşluğun nasıl yorumlanacağını da gösterecek.